อบรมนักวิจัยเพื่อท้องถิ่นชุดโครงการ อปท. กับการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชน

หากท่านต้องการคัดลอกข้อมูลบนเว็บไซต์ กรุณาทำการลงทะเบียน หรือเข้าสู่ระบบ

แกลลอรี่ภาพ

การอบรมนักวิจัยเพื่อท้องถิ่นชุดโครงการ อปท. กับการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชน : การผสานความร่วมมือระหว่างชุมชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ผ่านการเรียนรู้กระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่น

 

การสนับสนุนงานวิจัยของสถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชนในปี 2557 ได้กำหนดยุทธศาสตร์ชุดโครงการวิจัยในประเด็นการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนโดยการมีส่วนร่วมขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยทางสถาบันฯ ได้ดำเนินการพัฒนาชุดโครงการนี้มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2555 ต่อเนื่องมาจนถึง พ.ศ. 2556 ซึ่งจะเห็นได้ว่าปัจจุบันการท่องเที่ยวโดยชุมชนเป็นกิจกรรมการท่องเที่ยวรูปแบบหนึ่งที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายในชุมชนต่างๆ เพิ่มมากขึ้น หากแต่ที่ผ่านมากระบวนการพัฒนา และจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชนส่วนใหญ่ยังคงจำกัดอยู่ในกลุ่มชาวบ้านที่มีความสนใจด้านการท่องเที่ยวเฉพาะกลุ่ม โดยยังขาดความร่วมมือจากภาคี และหน่วยงานที่มีส่วนเกี่ยวข้องโดยตรงเข้ามาดำเนินการด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชนอย่างเต็มรูปแบบร่วมกับชุมชนอย่างแท้จริง

 

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) เป็นหน่วยงานสำคัญที่มีบทบาทต่อการพัฒนาการท่องเที่ยวในชุมชน ปัจจุบันองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในหลายพื้นที่ได้ตระหนักถึงความสำคัญของการพัฒนาการท่องเที่ยวในชุมชนท้องถิ่นมากขึ้น กระทั่งมีการจัดตั้งส่วนงานที่รับผิดชอบด้านการท่องเที่ยวโดยตรง แต่ด้วยข้อจำกัดบางประการทำให้หน่วยงานเหล่านั้นยังไม่สามารถดำเนินการสนับสนุนการท่องเที่ยวโดยชุมชนได้อย่างเต็มที่ โดยเฉพาะการขาดความเข้าใจในแนวคิดและหลักการด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชน รวมถึงกระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่นซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการพัฒนาท้องถิ่นในประเด็นต่างๆ รวมถึงเป็นพื้นฐานสำคัญของการพัฒนาการท่องเที่ยวโดยชุมชนให้เกิดขึ้นอย่างยั่งยืน

 

ที่ผ่านมางานวิจัยเพื่อท้องถิ่นหลายโครงการได้มีนโยบายการสนับสนุนให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการวิจัยร่วมกับชุมชนมาบ้างแล้ว แต่จากข้อมูลที่ได้นำเสนอในการสัมมนาวิชาการ 10 ปีงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น เมื่อเดือนมีนาคม 2552 พบว่าตามภูมิภาคต่างๆ ได้ดำเนินโครงการวิจัยเพื่อท้องถิ่นกว่า 1,700 โครงการ มีนักวิจัยท้องถิ่นกว่า 10,000 คน แต่ได้พบว่าองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้งในระดับ อบต. เทศบาล อบจ. ได้เข้ามามีส่วนเกี่ยวข้องกับงานวิจัยเพียง 127 อปท. เมื่อเปรียบเทียบกับจำนวน อปท.ทั่วประเทศพบว่ามีจำนวนไม่ถึงร้อยละ 10 โดยในจำนวน 127 อปท. พบว่ามี อปท. จำนวน 93 แห่ง หรือร้อยละ 73 ให้การสนับสนุนในช่วงปลายทางของงานวิจัย เป็นต้นว่าการสนับสนุนกิจกรรม หรือโครงการพัฒนาต่างๆ ที่ต่อเนื่องจากการวิจัย มีเพียง 34 อปท. เท่านั้นที่เข้าร่วมเป็นทีมวิจัยดำเนินงานวิจัยร่วมกับชุมชนตั้งแต่ต้นทางการวิจัย1

 

ด้วยเหตุนี้สถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชนจึงได้พัฒนาโครงการวิจัยตามยุทธศาสตร์การสนับสนุนงานวิจัยในปี 2557 ทั้งสิ้น 3 โครงการใน 3 พื้นที่ ได้แก่ พื้นที่ตำบลลวงเหนือร่วมกับเทศบาลตำบลลวงเหนือ อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ พื้นที่ตำบลทาปลาดุกร่วมกับเทศบาลตำบลทาปลาดุก อำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน และพื้นที่ตำบลบ้านปงร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบลบ้านปง อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ (โครงการอยู่ในระหว่างการพิจารณาเพื่อของบประมาณจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ฝ่ายวิจัยเพื่อท้องถิ่น) ซึ่งโครงการวิจัยในแต่ละพื้นที่มีเป้าหมายของการวิจัยที่แตกต่างหลากหลายตามบริบท และความต้องการของชุมชน ทำให้งานวิจัยแต่ละโครงการมีลักษณะเด่นและ “เสน่ห์ที่มีความน่าสนใจแตกต่างกันตามไปด้วย  ดังเช่น พื้นที่ตำบลลวงเหนือมีเป้าหมายของงานวิจัยคือต้องการอนุรักษ์และฟื้นฟูวัฒนธรรมไทลื้อซึ่งเป็นรากฐานวัฒนธรรมหลักของผู้คนในชุมชน พื้นที่ตำบลทาปลาดุกกับการฟื้นฟูวิถีชีวิตดั้งเดิมของชุมชนเพื่อเป็นภูมิคุ้มกันให้ชุมชนสามารถปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตให้สอดคล้องกับกระแสการเปลี่ยนแปลงโดยที่ยังคงไม่หลงลืมวิถีชีวิตดั้งเดิมของตน และพื้นที่ตำบลบ้านปงซึ่งพื้นที่นี้เป็นพืนที่ที่ได้รับความนิยมในการท่องเที่ยวมาแล้วอย่างยาวนาน แต่ยังคงขาดการจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชนในระดับตำบล อีกทั้งยังมีเป้าหมายในการสร้างความร่วมมือด้านการจัดการการท่องเที่ยวร่วมกับกลุ่มผู้ประกอบการธุรกิจด้านการท่องเที่ยวเพื่อให้เกิดการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่มีประสิทธิภาพทั้งระบบ อย่างไรก็ตามทั้งสามพื้นที่ต่างมีจุดมุ่งหมายเดียวกันคือการใช้กระบวนการวิจัยท้องถิ่นในการพัฒนาพื้นที่เพื่อรองรับการจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชน โดยเฉพาะการมีส่วนร่วมในการดำเนินการวิจัยระหว่าง อปท. ในแต่ละพื้นที่กับนักวิจัยชาวบ้านตั้งแต่ช่วงต้นทางของงานวิจัย เพื่อให้ได้รับผลสรุปที่สามารถตอบโจทย์งานวิจัยได้ตรงเป้าหมายอย่างแท้จริง

 

เมื่อกล่าวถึงงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น แนวคิดและเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยถือเป็นปัจจัยสำคัญในการแสวงหาข้อมูลสำหรับนำมาใช้ในการวิเคราะห์ศึกษาเพื่อตอบโจทย์งานวิจัยตามเป้าหมายองชุมชน ด้วยเหตุนี้สถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชนจึงได้จัดกิจกรรมการอบรมพัฒนาศักยภาพนักวิจัยเพื่อท้องถิ่น ชุดโครงการ อปท. กับการท่องเที่ยวโดยชุมชน เมื่อวันที่ 6-7 กรกฎาคม 2556 ณ บุหลันบุรี รีสอร์ท ตำบลบ้านปง อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ โดยมีเป้าหมายในการพัฒนาศักยภาพนักวิจัยทั้งนักวิจัยชาวบ้าน และเจ้าหน้าที่องค์กรปกครองท้องถิ่นทั้งสามโครงการวิจัยในด้านความเข้าใจเกี่ยวกับแนวคิดและกระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่น เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย รวมถึงแนวคิดเกี่ยวกับการท่องเที่ยวโดยชุมชนเพื่อเตรียมความพร้อมสำหรับการดำเนินงานวิจัยที่กำลังเข้าสู่ช่วงของการวิจัยในระยะที่ 1

 

การอบรมในวันแรกเริ่มต้นด้วยกิจกรรมสถานีเรียนรู้ “การท่องเที่ยวโดยชุมชนโดยนักวิจัยจากทั้งสามพื้นที่ได้เรียนรู้แนวคิดการท่องเที่ยวโดยชุมชนโดยแบ่งเป็นประเด็นสำคัญ ได้แก่  ความสำคัญของการมีส่วนร่วมของชุมชน หัวใจสำคัญของการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชน ประสบการณ์ของการใช้เครื่องมือในการเก็บข้อมูลแบบมีส่วนร่วม และบทบาทของภาคส่วนต่างๆ ในการมีส่วนร่วมในกระบวนการจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชน หลังจากนั้นเป็นกิจกรรม รู้จักและเข้าใจ วิจัยเพื่อท้องถิ่นโดยผู้เข้าร่วมอบรมได้รับชมวีดีทัศน์เกี่ยวกับการวิจัยเพื่อท้องถิ่นในแง่มุมต่างๆ หลังจากชมวีดีทัศน์แล้วได้เปิดเวทีเพื่อร่วมพูดคุย ซักถาม แลกเปลี่ยนความคิดเห็นในประเด็นเกี่ยวกับงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นเพื่อสร้างความเข้าใจแนวคิดการวิจัยท้องถิ่นแก่ผู้เข้าร่วมอบรม กิจกรรมต่อมาคือการเรียนรู้เครื่องมือวิจัยเพื่อท้องถิ่น ซึ่งเป็นเครื่องมือที่เน้นการศึกษาข้อมูลและวิเคราะห์ชุมชนแบบมีส่วนร่วม จากนั้นได้แบ่งกลุ่มผู้เข้าอบรมออกเป็น 5 กลุ่ม ฝึกการใช้เครื่องมือประเภทต่างๆ โดยแต่ละกลุ่มได้เลือกเครื่องมือวิจัยเพื่อเรียนรู้การเก็บข้อมูลในเบื้องต้น เพื่อนำเครื่องมือเหล่านั้นมาใช้ศึกษาในพื้นที่จริงในวันถัดไป

 

กิจกรรมในวันที่สองผู้เข้าร่วมอบรมแต่ละกลุ่มได้ฝึกการใช้เครื่องมือการวิจัยเพื่อท้องถิ่นในพื้นที่หมู่ 10 ตำบลบ้านปง โดยเครื่องมือวิจัยแต่ละประเภทมีบทบาท หน้าที่ และวัตถุประสงค์สำหรับการศึกษาที่แตกต่างกันตามเนื้อหาของข้อมูล ดังเช่น เส้นแบ่งช่วงเวลา (time line) เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้เห็นภาพพัฒนาการ และประวัติศาสตร์ของชุมชน โดยเฉพาะทราบถึงการเปลี่ยนแปลงของชุมชนจากปัจจัยต่างๆ ทั้งภายนอกและภายใน รวมถึงการปรับตัวของชุมชนในช่วงเวลานั้นๆ ปฏิทินการเกษตร (ปฏิทินการผลิต/ปฏิทินฤดูกาล) ทำให้ทราบข้อมูลพื้นฐานด้านการผลิตแบบเกษตรกรรมในรอบปี ทั้งพันธุ์พืชที่เพาะปลูกในแต่ละปี ฤดูกาลหรือระยะเวลาการเพาะปลูก ผลผลิตที่ได้ ปฏิทินวัฒนธรรมเพื่อทราบกิจกรรมประเพณี พิธีกรรม และเทศกาลต่างๆ ในชุมชน แผนที่รอบใน เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้ทราบสภาพแวดล้อมในชุมชน เช่น ถนน แม่น้ำ รวมถึงบอกสถานที่สำคัญของชุมชน เช่น วัด ศาลากลางบ้าน บ้านปราชญ์ชุมชน ฯลฯ หรือแผนที่รอบนอก ช่วยให้เห็นสภาพแวดล้อมโดยรวมของพื้นที่ เช่น การใช้ประโยชน์จากที่ดิน พื้นที่สวน นา ไร่ แหล่งทรัพยากรโดยรอบชุมชน เป็นต้น การฝึกการใช้เครื่องมือการวิจัยท้องถิ่นจึงช่วยให้นักวิจัยฝึกฝนการแสวงหาข้อมูล การบันทึก และจัดการข้อมูลของชุมชนอย่างเป็นระบบ และสะดวกต่อการบันทึกข้อมูลในพื้นที่ รวมถึงมีการแสดงผลข้อมูลที่เข้าใจได้ง่าย อย่างไรก็ตามเครื่องมือบางประเภทยังคงมีข้อจำกัดเนื่องจากเครื่องมือเหล่านี้เป็นการเก็บรวบรวมและแสดงผลข้อมูลอย่างง่าย ซึ่งอาจทำให้ขาดรายละเอียดของข้อมูลในเชิงลึก จึงต้องนำเครื่องมือเหล่านี้มาใช้ร่วมกับข้อมูลจากแหล่งอื่นๆ ร่วมกันด้วย

 

การอบรมพัฒนาศักยภาพนักวิจัยเพื่อท้องถิ่น ชุดโครงการ อปท. กับการท่องเที่ยวโดยชุมชน ในครั้งนี้คาดหวังว่าจะเป็นพื้นที่ในการพัฒนาศักยภาพนักวิจัยชาวบ้าน และเจ้าหน้าที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในด้านความเข้าใจในแนวคิด กระบวนการ และทักษะการใช้เครื่องมือการวิจัยเพื่อท้องถิ่น เพื่อนำมาใช้ศึกษาวิจัยชุมชนของตน นอกจากความรู้ความเข้าใจในแนวคิดและหลักการแล้วนักวิจัยของแต่ละโครงการยังได้เรียนรู้ แลกเปลี่ยนประสบการณ์ เกี่ยวกับการจัดการการท่องเที่ยวในชุมชนทั้งในส่วนของการจัดการโดยคนในชุมชน และการหนุนเสริมที่ผ่านมาของรัฐ เหนือสิ่งอื่นใดกิจกรรมนี้ได้ทำให้เกิดการเรียนรู้ซึ่งกันและกันระหว่างเจ้าหน้าที่ อปท. กับนักวิจัยชาวบ้าน เพื่อการเตรียมความพร้อมสู่ความร่วมมือในช่วงของการดำเนินการวิจัยที่กำลังจะเริ่มต้นขึ้นในไม่ช้านี้

 

อนุวัตร  อินทนา
เจ้าหน้าที่สนับสนุนงานวิจัย
สถาบันการท่องเที่ยวโดยชุมชน

 

1 เกศสุดา สุทธิสันติกุล (บรรณาธิการ), “อปท. แนวใหม่ ใช้วิจัยนำพัฒนา,” ใน ชาวบ้านวิจัย รากฐานใหม่ของสังคม, สรุปการสัมมนาวิชาการ 10 ปีงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น 20-21 มีนาคม 2552 ณ คอนเวชั่นฮอลล์ (ฮอลล์ 9) อิมแพคเมืองทองธานี กรุงเทพมหานคร (เชียงใหม่ : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ฝ่ายวิจัยเพื่อท้องถิ่น, 2552), 155.